اثرات پرتوهای یونساز (اثرات قطعی و احتمالی)
حفاظت انسان و محیط زیست در برابر اثرات پرتوهای یونساز نظیر پرتوهای گاما و ایکس همواره مورد توجه نهادهای نظارتی در جهان بوده است. پرتوهای یونساز دارای کاربردهای مختلف در صنایع گوناگون می باشند و بهمین دلیل استفاده صحیح از آنها می تواند از بروز خطرات بالقوه آنها جلوگیری کند. در این راستا می بایست با افزایش آگاهی جمعی در میان کارکنان صنعت و مردم از وقوع اثرات زیانبار جلوگیری نمود.
اثرات پرتوهای یونساز را می توان به دو دسته اثرات قطعی (Deterministic effects) و احتمالی (Stochastic effects) تقیسم نمود.
اثرات قطعی پرتوهای یونساز
هنگامی که میزان دز پرتو دریافتی نسبتاً زیاد باشد اثرات قطعی پرتوهای یونساز پدیدار خواهند شد و سبب از بین رفتن سلولهای بدن می شوند. این امر می تواند سبب اخلال در عملکرد سلولها و در نیتجه بافت مورد نظر گردد. اثرات قطعی پرتوهای یونساز بستگی به دز، آهنگ دز، تعداد قسمتهای دز دریافتی، حجم مورد تابش و نوع تابش (انتقال انرژی خطی LET تابش) بستگی دارد. برای اینکه اثرات قطعی پرتوهای یونساز اتفاق بیافتد میزان دز دریافتی می بایست از یک حد آستانه بیشتر باشد. در مقادیر کمتر از حد آستانه دز اثرات قطعی بروز نمی کنند. همچنین باید توجه داشت که با افزایش میزان دز شدت اثرات قطعی نیز افزایش خواهد یافت.
مثال هایی ازحد آستانه دز جذبی برای اثرات قطعی :
- قرمزی پوست : 2-5 گری
- آسیب غیرقابل بازگشت پوست: 20-40 گری
- ریزش مو: 2-5 گری
- عقیم شدن: 2-3 گری
- آب مروارید: 0.5 گری
- مرگ آوری (تابش تمام بدن): 3-5 گری
- نقص جنینی: 0.1-0.5 گری
اثرات احتمالی پرتوهای یونساز
اثرات احتمالی پرتوهای یونساز کاملا تصادفی و شانسی اتفاق خواهد افتاد. احتمال بروز سرطان و اثرات ژنتیکی را می توان دو مثال از اثرات احتمالی پرتوهای یونساز دانست. بروز اینگونه اثرات در یک شخص هم محتمل است و هم ممکن است اصلا اتفاق نیافتد. با افزایش دز میزان احتمال وقوع اثر نیز افزایش خواهد یافت. باید دقت نمود آستانه ای برای اثرات احتمالی پرتوهای یونساز وجود ندارد. اینگونه می توان نتیجه گرفت که هیچگونه سطح ایمنی از دز برای پرتوگیری های احتمالی وجود نخواهد داشت. باید همواره سعی نمود تا حد ممکن میزان پرتوگیری افراد را کاهش داد.
منابع:- https://radiopaedia.org/
- حفاظت در برابر اشعه ویژه آموزش مقدماتی کتاب (1)، مهدی غیاثی نژاد، مهران کاتوزی، 1379
